Teach the Principle — Người khác cần hiểu vì sao, không chỉ làm theo
Cách biến knowledge từ một tập rules thành principle giúp người khác tự ra judgment đúng khi context thay đổi.
Rule hoạt động tốt trong context ổn định
Khi constraint đổi, rule cứng dễ thất bại. Principle giúp người dùng hiểu điều gì thật sự cần được bảo vệ.
Bước 1 — Đi từ What sang Why
Mỗi rule quan trọng nên trả lời: nó tồn tại để giảm risk nào, bảo vệ value nào hoặc giải quyết trade-off nào?
Framework: Rule → Reason → Principle → Judgment → Independent Action
Rule — cách làm hiện tại là gì?
Reason — vì sao rule này tồn tại?
Principle — giá trị hoặc logic nền là gì?
Judgment — trong context mới, principle này dẫn tới decision nào?
Independent Action — người khác có thể tự hành động đúng mà không cần hỏi lại không?
Bước 2 — Principle phải đủ abstract nhưng không mơ hồ
“Luôn ưu tiên user” quá rộng. “Giảm cognitive load trước khi thêm capability mới” có boundary và decision value rõ hơn.
Bước 3 — Dạy trade-off, không chỉ best practice
Mỗi principle nên đi kèm cost: khi nào nó mạnh, khi nào nó yếu, và nó có thể xung đột với principle nào khác.
Bước 4 — Dùng decision examples
Cho thấy cùng một principle dẫn tới hai decision khác nhau khi constraint khác nhau. Điều này dạy judgment thay vì imitation.
Bước 5 — Dạy exception có chủ đích
Một principle trưởng thành phải nói được khi nào ngoại lệ hợp lý và vì sao.
Bước 6 — Kiểm tra khả năng reasoning
Đừng chỉ hỏi người học có nhớ rule không. Hãy đưa case mới và xem họ có thể giải thích decision từ principle không.
Một principle card
Tên principle → Problem it protects → Why it matters → Trade-off → Example → Counterexample → Exception → Questions to ask.
Kết luận
Đừng hỏi chỉ: “Người khác có làm đúng theo process không?”
Hãy hỏi: “Họ có hiểu principle đủ sâu để ra decision đúng khi process không còn áp dụng nguyên vẹn không?”
Rule → Reason → Principle → Judgment → Independent Action.